قطعات گنجینه موزه: کار دست مسگران سوری-ارمنی

در میان سندان های مختلف – بخشی از مجموعه ابزارهای مورد استفاده توسط مسگران ارمنی سوری که در حال حاضر در موزه هنرهای عامیانه ایروان به نمایش گذاشته شده است – یکی به دلیل کتیبه آن برجسته است: “ایلیمکیت برای ظروف عمیق، ساخته شده از آهن زیتون”.

«به این سندان می گویند Ilimkit; از آهن استخراج شده از معادن نزدیک شهر زیتون در کیلیکیه ساخته شده است. سندان های بزرگی مانند این برای ساخت دیگ های بزرگ یا غازههرازدان توکماجیان، خالق نمایشگاهی با عنوان «ابزار و استادان» در حالی که نگاه کنجکاو من را جلب می کند، توضیح می دهد.

این نمایشگاه همچنین یک اثر باستانی قابل توجه دیگر از سرزمین تاریخی ارمنستان را به نمایش می گذارد: یک بادبزن ساخته شده در اواخر قرن نوزدهم.

پس از اخراج ارامنه از امپراتوری عثمانی، در نهایت به سوریه رسید و سرانجام راهی ارمنستان شد.

هرازدان توکماجیان، نقاش، مورخ هنر و قوم شناس که مجموعه ابزارهای متعلق به استادان مسگر ارمنی سوری را در اختیار دارد، می گوید: “این دمی است که توسط استاد ملکون از عینتاب ساخته شده است. هر کارگاهی باید آن دم را داشته باشد تا فلز را گرم کند تا درخشنده شود و کار کند.”

این ابزار متعلق به مجموعه هوانس – ساکن حلب و آخرین استادکار از خانواده مسگر مشهور کلمکریان از عینتاب بود.

نقاش هرازدان توکماجیاناو که در سال 1993 برای تدریس از ارمنستان به حلب نقل مکان کرده بود، در همسایگی او زندگی می کرد. این هنرمند می گوید: «ما برنامه ریزی کرده بودیم که او به ارمنستان بیاید و یک مدرسه صنایع دستی در اینجا باز کند تا تجارت در این کشور ادامه پیدا کند. این ابزار با وزن تقریبی دو تن در سال 2013 به ارمنستان منتقل شد.

هوانس کلمکریان در سال 2015 از دنیا رفت و رویای مشترک آنها محقق نشد.

“فکر نمی کردم بتوانیم ابزارها را به ارمنستان بیاوریم زیرا بار بسیار سنگین بود. به همین دلیل است که من و هوهانس از همه چیز در کارگاه او عکس گرفتیم، اندازه گرفتیم و تاریخ گذاری کردیم. بعداً موفق شدیم آنها را حمل کنیم؛ بیش از 200 سندان به تنهایی آوردیم. این گنجینه عظیم است – هر سندان نام خاص خود را دارد و در میان آنها فهرستی از استادان وجود ندارد.” نقاش بازگو می کند

توکماجیان می گوید که مجموعه استاد هوهانس نه تنها به این دلیل قابل توجه است که شامل ابزارهایی است که از سه یا چهار نسل از خانواده خود او به ارمغان آمده است، بلکه ابزارهای متعلق به دیگر صنعتگران حلب-ارمنی را نیز در بر می گیرد.

از دهه 1950، زمانی که استادان مسن در حلب از دنیا رفتند، اعضای خانواده آنها ابزار خود را فروختند یا آنها را به استاد هوانس سپردند.

ابزارهای متعلق به دیگر صنعتگران حلقه او نیز به مجموعه او راه یافت. این ابزار بیش از دو ماه در موزه هنرهای عامیانه هوهانس شارامبیان در ایروان به نمایش گذاشته شد.

برای این نمایشگاه، برگزارکننده ابزارهای استفاده شده توسط چندین نسل از مسگران ارمنی سوری را به نمایش گذاشت: 140 سندان در اندازه های مختلف، 100 چکش متنوع، کولیس و اسکنه های کوچک و بزرگ که برای حکاکی اشیاء مسی طراحی شده اند. در کنار اینها، ده وسیله مسی خانه – مانند منقل، پارچ، سینی و غیره – به نمایش گذاشته شده بود.

توکماجیان می‌گوید که این موارد صرفاً برای نشان دادن زمینه استفاده از ابزار و نمایش مهارت استثنایی صنعتگران گنجانده شده است.

دوستی دیرینه و علایق مشترک او با هوانس کلمکریان الهام بخش توکماجیان شد تا در مورد تاریخ این خانواده برجسته صنعتگران تحقیق کند.

این هنرمند تاریخ حدود دویست ساله خانواده کلمکریان را در حجم قابل توجهی شرح داده است. این کتاب که در سال 2016 با حمایت حامیان منتشر شد، یادبود صدمین سالگرد نسل کشی ارامنه است.

پدرسالار خانواده، هاگوپ – خیاط حرفه ای – از شهر جلفا به عینتاب مهاجرت کرد. پسر هاکوب، ملکون خلفه، قلع‌سّر بود، و همچنین خوانندۀ کلیسا، کاتب، و آوازخوانی ماهر. شارکان متخصص (سرودهای مذهبی ارمنی). پسرش گارابد حرفه پدرش را ادامه داد و توسعه داد و هم به عنوان مسگری و هم مسگری کار می کرد. آنها در طول زندگی خود در سه شهر مختلف کار کردند: عینتاب، دمشق و حلب.

پس از تبعید ارامنه از کیلیکیه در سال 1915، خانواده با مداخله جمال پاشا به دمشق رفتند. اشغال عینتاب توسط متفقین در سال 1918 به بسیاری از ارامنه فرصت بازگشت به شهر را داد. کلمکریان نیز به عینتاب بازگشتند اما مدت کوتاهی پس از آن برای همیشه رفتند. آنها بین سالهای 1921 تا 1924 در دمشق اقامت گزیدند و در سال 1924 برای همیشه به حلب که محیط ارمنی بود نقل مکان کردند. کارگاه کلمکریان تا سال 1961 در حلب فعال بود.

توکماجیان در این کتاب داستان ملکون اوستا، استادکار خانواده کلمکریان را روایت می کند. پسرش، اودیس، در صنعت همتای او بود. آویدیس در تزیین اشیاء مسی مهارت خاصی داشت. اگرچه او یک مسگر زبردست بود، اما در تاریخ از او به عنوان یک قهرمان ملی مشهور یاد می شود. آویدیس کلمکریان یکی از سه سازمان دهنده نبردهای دفاع شخصی در عینتاب بود.

توکماجیان نقل می کند که هوانس کلمکریان – آخرین استاد مسگر دودمان – در سال های اقامت در حلب دیگر به عنوان مسگر کار نمی کرد. در عوض، او در درجه اول بر روی نقره سازی تمرکز کرد. او یکی از آخرین استادکاران نه تنها خانواده اش بلکه در کل شهر بود. او شهرت برجسته ای در بازار داشت و رهبران مذهبی و افراد سرشناس محلی از کارگاه او بازدید می کردند تا اقلام نقره سفارشی را سفارش دهند.

کاتولیکوسیت کاخ بزرگ کیلیکیه به او مأموریت داد تا صحافی نقره ای نسخه کتاب مرثیه گریگور نارکاتسی را که به پاپ تقدیم شده بود ایجاد کند.

توکماجیان در این موزه حدود دویست استاد از این دست را به نمایش گذاشته است که شامل عکس‌ها و بیوگرافی‌های مفصلی است که منشأ آن‌ها، بازارهایی که در آن کار می‌کردند، و غیره را نشان می‌دهد. این صنعتگران هم کالاهای خانگی و هم اقلام کلیسایی را می ساختند که دومی از نقره ساخته می شد.

با گذشت زمان، برخی از مسگرهای چیره دست، حرفه خود را تغییر دادند، یا خود این صنعت به تخصص های مختلف منشعب شد. آخرین مسگری فعال در بازار در دهه 1990 که توکماجیان با او مواجه شد سرکیس بدیگیان بود.

در دهه 1920، خودروها از اروپا و آمریکا وارد می شدند. هنگامی که این وسایل نقلیه خراب شدند، نیاز به تعمیر داشتند، که باعث شد برخی از صنعتگران به کارگران ورق فلز تبدیل شوند.

یکی از مشهورترین استادان ورق فلز حلب، جیوان یرامیان، اصالتاً اهل خارپت بود که شاگردان زیادی را تربیت کرد. این هنرمند خاطرنشان می کند که پس از جنگ در سوریه، کارگران ورق فلزی که به کشور بازگشته اند بهترین در این زمینه محسوب می شوند. آنها با ظرافت استثنایی کار می کنند – خصیصه ای که ریشه در سنت های آهنگری مس دارد.

روپن بارسومیان، روشنفکر برجسته حلب و متخصص در این صنعت، فهرستی از حدود 900 مسگر ارمنی که در منطقه (حلب و کشورهای همسایه) کار کرده بودند، تهیه کرد.

بعدها، در دهه 1990، او با جواهرساز هاگوپ مومجیان برای جمع آوری عکس های صنعتگران ساکن سوریه همکاری کرد. متعاقباً او و استاد هوانس مهرهای شخصی مسگران را به آرشیو اضافه کردند. توکماجیان با اشاره به عکس‌های تمبرها روی تابلوی نمایشگاه در سالن نمایشگاه می‌گوید: «بیش از 70 استاد از تمبر استفاده می‌کردند؛ برخی حتی دو مهر داشتند – یکی به زبان ارمنی و دیگری به زبان عربی. تنها استادان خانواده مسگران اصلانی از 20 مهر استفاده می‌کردند.

از دهه 1970، اجناس ارزان و انبوه کارخانه‌ای، ظروف مسی را از زندگی روزمره خارج کردند. با این وجود، مردم به سفارش کار سفارشی از استادان ادامه دادند.

اعراب ثروتمند عادت داشتند مجموعه‌های کاملی داشته باشند که شامل چندین سینی سرو، پارچ آب و مواردی از این قبیل بود. این هنرمند یادآور می شود: متأسفانه بعد از جنگ وقتی مردم از کشور خارج می شدند، این اقلام را به قیمت نقره می فروختند و ذوب می شد.

توکماجیان خاطرنشان می کند که در دهه 1990، زمانی که او در حلب زندگی می کرد، ارمنی ها هنوز از برخی اقلام مسی در زندگی روزمره خود استفاده می کردند. به عنوان مثال، قنادی ها در سوریه هنوز هم می فروشند باقلوا روی سینی های مسی – درست همانطور که پدران و پدربزرگ هایشان یک قرن پیش انجام دادند. اتحادیه های هموطن در مراسم بزرگ، غذا را در دیگ های مسی بزرگ آماده می کردند. منقل دیگر برای گرم کردن خانه ها استفاده نمی شد، بلکه به عنوان اشیاء تزئینی زیبایی که فضای داخلی را تکمیل می کرد استفاده می شد.

توکماجیان و گروهی از افراد همفکر خود در طول سال‌های اقامت در حلب، توانستند میراث صنعتگران برجسته سوری-ارمنی – به‌ویژه کارهای مسی آنها را به ارمنستان بیاورند.

در 28 مه 2016 – روز اعلام استقلال ارمنستان – این قطعات در موزه ملی سرداراپات قوم نگاری ارمنی و تاریخ مبارزات آزادیبخش به نمایش گذاشته شد.

آثار کلمکریان و به طور کلی صنعتگران سوری-ارمنی دارای ارزش فرهنگی استثنایی است و همچنین اشیایی بسیار ارزشمند است. برخی از آثار آنها در اختیار ما است، در حالی که برخی دیگر در مجموعه های خصوصی مختلف در ترکیه، برزیل، ایالات متحده و جاهای دیگر نگهداری می شود. توکماجیان می‌گوید و همچنین ساخته‌های پدربزرگش – ملکون اوستا – و پدربزرگش.

در ارزیابی او، اینها همه آثار با کیفیت موزه ای هستند که برای نمایش در موزه های هنرهای عامیانه مناسب هستند.

اما به دلیل محدودیت فضا، موزه نمی تواند دو یا سه سالن را برای نمایشگاه دائمی این اقلام اختصاص دهد.

این هنرمند می گوید: “می تواند یک موزه اختصاصی به نام آن خانواده وجود داشته باشد که هم ابزار و هم آثار هنری در آن به نمایش گذاشته شود. اکنون که گردشگری در ارمنستان به اندازه کافی توسعه یافته است، من معتقدم که نیاز به موزه های تخصصی وجود دارد. این نمایشگاه علاقه زیادی ایجاد کرده است؛ برنامه های متعددی درباره آن فیلمبرداری شده است و گردشگران زیادی از آن بازدید کرده اند. از ابتدای سپتامبر، دانش آموزان مدرسه ای به صورت گروهی از آن بازدید می کنند.”

توکماجیان در طول بیست و دو سالی که در حلب زندگی کرد، پنج کتاب به زندگی و کار صنعتگران ارمنی سوری نوشت. همه آنها از طریق حمایت جامعه ارمنی محلی منتشر شد. همانطور که توکماجیان خاطرنشان می کند، مردم مشتاق بودند و بودجه انتشارات را تامین می کردند. آخرین کتاب او با عنوان مسگری ارمنی: صنعتگران ارمنی سوری، این مسگرها و بهترین کارهایشان را به نمایش می گذارد.

“این اساساً دایره‌المعارفی از زندگی مسگران ارمنی سوری است. این جلد مصور 450 صفحه‌ای تقریباً تمام صنعتگران فعال در سوریه – از نیمه دوم قرن نوزدهم تا دهه 1970 و تا جنگ اخیر سوریه را نشان می‌دهد. زندگی‌نامه‌های آن‌ها بینشی را به ارمنی‌ها ارائه می‌دهد.”

او و یکی از دوستان طراحش در ده سال گذشته روی این کتاب مصور کار کرده اند.

خانواده‌های کلمکریان، روپن برسومیان و جیوان یرامیان از نظر مواد از ما حمایت قابل توجهی کرده‌اند. خانواده‌ها به ما اجازه عکاسی و انتشار کل مجموعه آنها را دادند و مقدار قابل توجهی ظروف مسی از این مجموعه تهیه کردند – اقلامی که تا امروز در حلب باقی مانده است. می گوید.

جلد مصور آماده چاپ است ولی بودجه لازم کم است.

لوسینه تورویان، مدیر موزه هنرهای عامیانه ارمنستان، در حال حاضر به دنبال بودجه برای انتشار آن است. این هنرمند از این واقعیت ابراز تاسف می کند که فرهنگ ملی اغلب نادیده گرفته می شود و اهمیت آن تنها زمانی پذیرفته می شود که دیگران آن را تصاحب کنند. نمونه اخیر آن ثبت گلدوزی عینتاب در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ترکیه یونسکو بود.

این ممکن است فرصتی برای ارمنیان باشد تا پیش از ادعاهای رقیب ترکیه، میراث ارمنی مسگری عینتاب را به رسمیت بشناسند.

اگر اشتباه تایپی پیدا کردید، می توانید با انتخاب ناحیه متن و فشار دادن CTRL+Enter به ما اطلاع دهید.