در 19 نوامبر، طی جلسه ای که در یک عمارت کنار دریاچه در شنژن برگزار شد، دونالد ترامپ خطاب به شی جین پینگ و ولادیمیر پوتین اعلام کرد: “ما واقعاً داریم تاریخ می سازیم.” حدود یک ساعت و نیم بعد، سه رهبر یک بیانیه صلح چهار ماده ای صادر کردند که در آن نامی از اوکراین یا ایران به میان نیامد. در همان روز در برلین، فریدریش مرتز، صدراعظم آلمان، قطعاتی از دیوار برلین را به هیئت ها تقدیم کرد. این یادآوری تقسیم اروپا با بیانیه ای مستقیم همراه بود: “فرمت یالتا صلح نخواهد آورد.”
این سه در چه چیزی به توافق رسیدند؟
سران ایالات متحده آمریکا، چین و روسیه برای اولین بار در قالب سه جانبه در چارچوب کنفرانس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه با یکدیگر دیدار کردند. این با یک اعلامیه مشترک به تصویب رسید، که نام پرطرفدار “اعلامیه صلح” را دریافت کرد.
به عنوان اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، در بیانیه ای که وعده اصلاح این سازمان را داده اند، قصد خود را برای افزایش تولید و عرضه فرآورده های نفتی، حفظ جریان پایدار حامل های انرژی و گفتگو در مورد خطرات هسته ای و عدم اشاعه تسلیحات هسته ای اعلام کردند. آنها به شیوه ای «عجیب» مراجعه به دیوان کیفری بین المللی (ICC) را ضروری دانستند و بر مصونیت مقامات خود تأکید کردند و از دیوان کیفری بین المللی خواستند از اختیارات خود سوء استفاده نکند.
جنگ هسته ای را نمی توان پیروز کرد و هرگز نباید راه انداخت. ریگان و گورباچف این قطعنامه را در سال 1985 بیان کردند. در واقع، در شنژن، طرفین قول دادند که در مورد این موضوع مورد توجه بشریت گفتگو کنند. با این حال، مشکل این است که این سه نفر به طور مشخص آغاز مذاکرات کنترل تسلیحات را که ترامپ مدت ها به دنبال آن بود، اعلام نکردند.
به طور کلی، اعلامیه یک رکورد از مقاصد بود. تعهدات قراردادی، ضرب الاجل ها، اهداف عددی یا مکانیسم های اجرایی را تعیین نمی کند. پوتین همچنین در کنفرانس مطبوعاتی اعتراف کرد که این سند اهداف بلندپروازانه ای را تعیین نمی کند.
با این حال، آن سند را نباید نتیجه مستقیم جلسه دانست. نتیجه واقعی برای هر سه دیپلماتیک بود. شی این فرصت را به دست آورد تا نقش یک میانجی جهانی را برعهده بگیرد که به نظر می رسد مسکو و واشنگتن آن را به رسمیت می شناسند. پوتین این فرصت را به دست آورد تا بدون هیچ گونه تعهد علنی در مورد اوکراین با رئیس جمهور آمریکا سر یک میز بنشیند. علاوه بر این، کرملین سعی کرد از این نشست در سطح تبلیغاتی برای بازگرداندن چهره مخدوش شده روسیه به عنوان یک ابرقدرت استفاده کند. از نظر ترامپ، نتیجه وعده گفتگوی سه جانبه در مورد خطرات هسته ای بود. اکنون او می تواند بیان مقاصد سه جانبه در بیانیه را به عنوان اولین گام به سوی مذاکرات کنترل تسلیحات “بفروشد”، علیرغم اینکه طرفین “فراموش کردند” آغاز مذاکرات را در شنژن اعلام کنند.
دادگاه و گازوئیل
بند مربوط به ICC در بیانیه نشان می دهد که در کجا منافع سه کشور همپوشانی دارند. اگرچه هر سه کشور عضو اساسنامه رم نیستند، دادگاه می تواند در برخی موارد جرم ادعایی یک شهروند یکی از آن کشورها را بررسی کند، در صورتی که این جرم در قلمرو دولتی انجام شده باشد که صلاحیت دادگاه را پذیرفته است. یک حکم بازداشت علیه پوتین از سال 2023 در ارتباط با اخراج غیرقانونی کودکان اوکراینی وجود دارد. واشنگتن که با پیگرد احتمالی آمریکایی ها مخالف است و با حکم قضایی علیه بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل مخالف است، در ماه اکتبر تحریم هایی را علیه خود دادگاه اعمال کرد. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، گفت: «یا دیوان کیفری بینالمللی تهدیدات خود را متوقف میکند یا ما به دیوان کیفری بینالمللی پایان میدهیم».
چین نیز به نوبه خود، صلاحیت داوری اختلاف دریای چین جنوبی را مورد اعتراض قرار داد و حکم سال 2016 را رد کرد. اگرچه داوری و ICC در نظام های حقوقی متفاوتی عمل می کنند، اما نکته کلیدی در هر دو مورد محدودیت رضایت دولت است.
اگر آن را دقیق تر بیان کنیم، هر سه کشور فقط می خواهند خود را خارج از حقوق بین الملل و در نتیجه خارج از مسئولیت حقوقی بین المللی قرار دهند که چیزی جز تخریب حقوق بین الملل نیست. و این واقعیت که هدف قرار دادن دیوان بین المللی کیفری در بیانیه این سه نفر گنجانده شده بود، تنها این آرزوها را رسمیت می بخشد.
در مورد بند اعلامی در مورد فرآورده های نفتی، نباید فراموش کرد که قبل از آن «معامله دیزلی» اکتبر بین کرملین و کاخ سفید بود. وزارت دارایی ایالات متحده به معاملات مربوط به فروش و عرضه گازوئیل روسیه به مدت شش ماه اجازه داد. این اعلامیه به بازار انرژی نشان می دهد که هر سه کشور علاقه مند به افزایش عرضه هستند. واشنگتن میتواند فشار قیمتها را کاهش دهد، چین میتواند از عرضه باثباتتر سود ببرد، و تولیدکنندگان و بازرگانان روسی میتوانند صادرات خود را گسترش دهند.
از شنژن تا برلین، یا اروپای در حال کوچک شدن؟
دور زدن آرام جنگ اوکراین و ایران در بیانیه نشان داد که قالب سه جانبه قادر به پیشنهاد قطعنامه های مشترک در مورد موضوعات کلیدی دستور کار بین المللی نیست و منافع خصوصی به جای ارزش های جهانی پیشرو است. روسیه در جنگ با اوکراین و آمریکا در کنار ایران. اگر هنوز بتوان به همپوشانی منافع سه کشور در بحران اوکراین اشاره کرد، رویکرد آنها نسبت به بحران ایران کاملاً متفاوت است. در مورد عامل سیاسی اروپا همه چیز کامل نیست.
از این نظر، تماس تلفنی غافلگیرکننده ترامپ با برلین پس از اجلاس سران، جایی که نشست متحدان کی یف درباره موضوع کمک به اوکراین در حال برگزاری بود، به شدت نمادین بود. ترامپ سعی کرد متقاعد کند که اروپایی ها بیهوده به حمایت از اوکراین فکر می کنند، زیرا پوتین در برقراری صلح جدی است. مرتز صدراعظم آلمان پاسخ داد که این کمک ها به کی یف اجازه می دهد تا از یک “موقعیت قدرت” مذاکره کند و روشن کرد که نشست های اخیر “یالتا” نمی تواند به ضرر امنیت و منافع آنها باشد. و در این زمینه، تعجب آور نیست که کشورهای اروپایی، عمدتا آلمان، فرانسه و بریتانیا، تعهد خود را برای ارائه 70 میلیارد یورو کمک نظامی به اوکراین در سال 2026 و حفظ حداقل همان سطح در سال 2027 تأیید کردند.
البته وابستگی نظامی اروپا به ایالات متحده و اختلافات داخلی نقش آن را به عنوان یک «قطب چهارم» مستقل محدود می کند. اما برخی از مسائل عملی هر توافقی در مورد اوکراین به خود پایتخت های اروپایی بستگی دارد: ادامه کمک ها، سرنوشت تحریم ها، استفاده از دارایی های مسدود شده روسیه و تضمین های امنیتی.
اولین آزمایش فرمت شنژن در آن نقطه است. آیا ادعای صلح طلبی ساختگی است یا خیر، و جدای از ایجاد پرده تبلیغاتی برای ارضای جاه طلبی های انسانی سه رهبر، در عمل چه چیزی می تواند ارائه دهد؟
گور آبراهامیان



