در 19 نوامبر، در نشستی در ویلایی کنار دریاچه در شنژن، دونالد ترامپ خطاب به شی جین پینگ و ولادیمیر پوتین گفت: “ما واقعاً داریم تاریخ می سازیم.” حدود یک ساعت و نیم بعد، این سه رهبر یک بیانیه چهار ماده ای درباره صلح منتشر کردند که در آن نه به اوکراین و نه ایران اشاره ای نشده بود. در همان روز در برلین، فریدریش مرز، صدراعظم آلمان، قطعاتی از دیوار برلین را به هیئت ها تقدیم کرد. این یادآوری تقسیم اروپا با بیانیه ای مستقیم همراه بود: “فرمت یالتا صلح نخواهد آورد.”
چیزی که سه نفر بر سر آن توافق کردند
در حاشیه اجلاس همکاری های اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC)، رهبران آمریکا، چین و روسیه برای اولین بار در قالب سه جانبه با یکدیگر دیدار کردند. این بیانیه با یک اعلامیه مشترک به تصویب رسید، که عنوان طنین انداز “اعلامیه صلح” داده شد.
آنها به عنوان اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد، در بیانیه خود متعهد به اصلاح این سازمان، افزایش تولید و عرضه فرآورده های نفتی، حفظ جریان پایدار منابع انرژی و مشارکت در گفتگو در مورد خطرات هسته ای و عدم اشاعه سلاح های هسته ای هستند. آنها همچنین لازم دانستند که به دادگاه کیفری بین المللی (ICC) مراجعه کنند و بر مصونیت مقامات خود تأکید کردند و از دیوان کیفری بین المللی خواستند که از صلاحیت خود تجاوز نکند.
جنگ هستهای را نمیتوان پیروز کرد و هرگز نباید آن را آغاز کرد.» ریگان و گورباچف قبلاً این فرمول را در سال 1985 بیان کرده بودند. در شنژن نیز، طرفین عملاً متعهد شدند که در مورد این موضوع نگرانی جهانی وارد گفتگو شوند. با این حال، این سه نفر نتوانستند هیچ اعلامیه مشخصی در مورد آغاز مذاکرات کنترل تسلیحات ارائه دهند – چیزی که ترامپ مدتهاست به دنبال آن بوده است.
در اصل، این اعلامیه صرفاً به عنوان یک بیانیه قصد عمل کرد. هیچ تعهد قراردادی، جدول زمانی، اهداف عددی، یا مکانیسم های اجرایی ایجاد نمی کند. حتی پوتین در یک کنفرانس مطبوعاتی اذعان کرد که این سند هیچ هدف بلندپروازانه ای را تعیین نمی کند.
با این وجود، این سند نباید به عنوان نتیجه اولیه جلسه تلقی شود. برای هر سه طرف، نتیجه واقعی دیپلماتیک بود: شی این فرصت را به دست آورد تا نقش یک میانجی جهانی را برعهده بگیرد – وضعیتی که ظاهراً توسط مسکو و واشنگتن به رسمیت شناخته شده است. پوتین این فرصت را به دست آورد تا با رئیس جمهور ایالات متحده پشت میز بنشیند، بدون اینکه نیازی به تعهد عمومی در مورد اوکراین باشد. علاوه بر این، کرملین تلاش کرد تا از این اجلاس – از طریق تبلیغات – برای بازگرداندن چهره مخدوش روسیه به عنوان یک ابرقدرت، استفاده کند. برای ترامپ، نتیجه، وعده گفتگوی سه جانبه در مورد خطرات هسته ای بود. او اکنون می تواند بیانیه بیانیه قصد سه جانبه را به عنوان اولین گام به سوی مذاکرات کنترل تسلیحات “بفروشد” – حتی اگر طرفین “فراموش کردند” شروع چنین مذاکراتی را در شنژن اعلام کنند.
دادگاه و دیزل
بند بیانیه در مورد دیوان کیفری بین المللی نشان می دهد که منافع این سه کشور کجا همگرا می شوند. اگرچه هیچ یک از این سه کشور طرف اساسنامه رم نیستند، دیوان می تواند در مواردی خاص، جرایم ادعایی ارتکاب شده توسط شهروند یکی از این کشورها را بررسی کند، مشروط بر اینکه این عمل در قلمرو دولتی انجام شده باشد که صلاحیت دیوان را پذیرفته است. از سال 2023، حکم بازداشت پوتین در رابطه با اخراج غیرقانونی کودکان اوکراینی اجرا شده است. واشنگتن – که مخالف محاکمه احتمالی آمریکاییها است و همچنین با حکم صادره علیه بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل مخالفت کرده است – در ماه اکتبر تحریمهایی را علیه خود دادگاه اعمال کرد. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا اعلام کرد: «یا دیوان کیفری بینالمللی به تهدیدات خود پایان میدهد یا ما به دیوان کیفری بینالمللی پایان خواهیم داد».
به نوبه خود، چین صلاحیت دادگاه داوری را که به مناقشه دریای چین جنوبی رسیدگی کرده بود، به چالش کشیده و حکم 2016 آن را رد کرده است. اگرچه داوری و دیوان بینالمللی کیفری در سیستمهای حقوقی متفاوتی عمل میکنند، در هر دو مورد، دامنه رضایت یک دولت همچنان عامل محوری است.
بهطور مشخصتر، هر سه کشور به دنبال این هستند که خود را خارج از محدوده حقوق بینالملل – و در نتیجه، خارج از محدوده مسئولیت حقوقی بینالمللی – قرار دهند که چیزی کمتر از تخریب حقوق بینالملل نیست. از جمله هدف قرار دادن دیوان بین المللی کیفری در بیانیه این سه نفر، صرفاً این آرزوها را رسمیت می بخشد.
در مورد نکته در بیانیه مربوط به فرآورده های نفتی، باید یادآوری کرد که این به دنبال «معامله دیزلی» در اکتبر بین کرملین و کاخ سفید بود. وزارت خزانه داری آمریکا معاملات مربوط به فروش و عرضه گازوئیل روسیه را به مدت شش ماه مجاز دانست. این بیانیه به بازار انرژی سیگنال می دهد که هر سه کشور خواهان افزایش عرضه هستند. واشنگتن میتواند فشار قیمتها را کاهش دهد، چین میتواند از عرضههای باثباتتر سود ببرد، و تولیدکنندگان و فروشندگان روسی میتوانند صادرات خود را گسترش دهند.
از شنژن تا برلین – یا اروپای در حال کوچک شدن
دور زدن آرام اعلامیه از جنگهای اوکراین و ایران نشان داد که این قالب سهجانبه نمیتواند رویکردهای واحدی را برای موضوعات کلیدی در دستور کار بینالمللی پیشنهاد کند. اساساً توسط منافع ملی خاص به جای ارزش های جهانی هدایت می شود. روسیه یکی از طرف های جنگ در اوکراین است، در حالی که ایالات متحده طرف درگیری با ایران است. در حالی که هنوز هم می توان منافع مشترک بین سه کشور را در مورد بحران اوکراین تشخیص داد، رویکردهای آنها در قبال بحران ایران کاملاً متفاوت است. در مورد نقش سیاسی اروپا نیز وضعیت کاملاً ساده نیست.
از این نظر، تماس تلفنی غافلگیرکننده ترامپ با برلین – که پس از نشست سران انجام شد – بسیار نمادین بود. متحدان کیف در آنجا برای گفتگو در مورد کمک به اوکراین ملاقات کردند. ترامپ با این استدلال که پوتین واقعاً متعهد به برقراری صلح است، سعی کرد آنها را متقاعد کند که اروپاییها در بررسی حمایت از اوکراین اشتباه کردهاند. صدراعظم آلمان در پاسخ به این نکته اشاره کرد که کمک به کیف به آن امکان میدهد از یک «موقعیت قدرت» مذاکره کند، و روشن کرد که هرگونه نشست مدرن به سبک «یالتا» نمیتواند به ضرر امنیت و منافع خود باشد. در مقابل این پسزمینه، جای تعجب نداشت که کشورهای اروپایی – در درجه اول آلمان، فرانسه و بریتانیا – تعهد خود را برای ارائه 70 میلیارد یورو حمایت نظامی به اوکراین در سال 2026 و حفظ حداقل همان سطح در سال 2027 تأیید کردند.
مسلماً وابستگی نظامی اروپا به ایالات متحده و اختلافات داخلی آن، نقش آن را به عنوان یک «قطب چهارم» مستقل محدود می کند. با این حال، چندین جنبه عملی هر توافق احتمالی در مورد اوکراین دقیقاً به پایتخت های اروپایی بستگی دارد – از جمله ادامه کمک ها، سرنوشت تحریم ها، استفاده از دارایی های مسدود شده روسیه و تضمین های امنیتی.
اولین آزمایش “فرمت شنژن” دقیقاً در این زمینه نهفته است. آیا ادعای صلح صرفاً یک نما است یا نه؟ و، فراتر از ارائه یک پرده تبلیغاتی برای ارضای جاهطلبیهای شخصی سه رهبر، این امر در عمل چه چیزی میتواند به همراه داشته باشد؟
گور آبراهامیان



