2020 در جنگ 44 روزه، در چنین روزی، در سال 2008، یکی از اعضای مجلس ملی اولین جلسه جمهوری اسلامی ایران کشته شد. داویت ماتوسیان، یکی از اعضای ستاد لوون تر-پتروسیان در انتخابات ریاست جمهوری. به یاد داویت ماتوسیان رادار ارمنستان:مقاله خود را با عنوان ارگاسم راه آهن ارائه می دهد.
«آخرین بخش راه‌آهن ایروان – باکو، جلفا – مینجوان، در دوره اول جنگ داخلی دوم به‌سرعت ساخته شد و در پاییز 1941 به بهره‌برداری رسید. در همان دوره با هزینه سرمایه‌گذاری آمریکا، بنادر، بزرگراه‌ها، راه‌آهن در ایران بهسازی و ساخته شد. کالاهای آمریکایی که از طریق ایران به اتحاد جماهیر شوروی می رسد.
در مجموع 4.2 میلیون تن از 17 میلیون تن کالاهای آمریکایی از ایران عبور کرده که بخش سنگین آن از مسیر مذکور بوده است.
به طور کلی راه آهن ارمنستان از یک سو رابط روسیه، گرجستان و آذربایجان و از سوی دیگر ایران و ترکیه است.
اگرچه راه‌آهن در قطعه مقری تک خط بود و قطارهای متحرک در ایستگاه‌ها مجبور بودند جای خود را به یکدیگر بدهند، اما به دلیل شیب کم و تقریباً صفر، تردد عظیمی تضمین شد. باید دید در آن زمان چه کار گسترده و با وجدانی برای استخراج چند متر عرض افقی از صخره های عمودی کرانه چپ اراکس انجام شد. تا سال 1350 که آب انبار نخجوان به بهره برداری رسید، اراکس در اواخر اردیبهشت به قدری طغیان کرد که آب در برخی نقاط راه آهن را پوشاند، اما کار راه آهن تقریباً هیچ وقفه ای نداشت.
در سال های پایانی راه آهن روزانه 20 تا 23 قطار در هر جهت تردد می کردند. حداقل تعداد واگن های بارگیری شده هر دستگاه نورد بیش از 50 دستگاه بوده است.
چندین ماه بود که هر روز نیمه شب راه برگشت از محل کارم از ایستگاه مغری می گذشت. رئیس ایستگاه ژورا هایراپتیان با وظیفه‌شناسی در آنجا منتظر من بود. پاسگاه وظیفه شناس همراه با سرو یک فنجان چای، کاغذی به دستم داد که در آن تعداد واگن های حامل کالاهای ارمنی که از مغری می گذشت و وارد نخجوان می شد، شمارش می شد و واگن های نفت کوره جدا می شد. زمستان بود، ابتدای سال 92، نیروگاه های حرارتی با مازوت کار می کردند که روی چرخ تحویل می شد. صبح، آن داده ها را به مافوق خود گزارش کردم و آنها آنها را با داده های محموله های وارد شده به ایروان مقایسه کردند تا بدانند آیا محموله های ارمنی در نخجوان مورد سوء استفاده قرار نمی گیرد یا خیر. در اواسط فروردین، کالاهای عبوری از مغری به ایروان نرسید و راه آهن از کار افتاد.
پس از مدت کوتاهی، نورات ترگریگوریانتز، رئیس جدید ستاد کل ارتش نوظهور، با همراهی افسران عالی رتبه از مغری بازدید کرد. وی در بررسی حفاظت از مرز شرقی با علم به اینکه راه آهن از کار افتاده در مرز قابل تردد است، ابراز نگرانی کرد که هجوم قطار زرهی برای مغری ویرانگر باشد. وی تاکید کرد: جلوگیری از تردد در خط مرزی الزامی است. در همان لحظه با حضور آنها در نزدیکی خط مرزی با انفجار مهماتی که زیر چرخ های پل آبی گذاشته شده بود، ترس ژنرال برطرف شد.
به محض بهره برداری از پل شناور بر روی رودخانه اراکس، رئیس راه آهن جلفا ایران وارد مقری شد و گفت که با اجازه ما می خواهند 250 واگن محموله ایرانی که در مینجوان باقی مانده است را از طریق مقری به جلفا منتقل کنند. وی گفت که طرف آذربایجانی موافق است. البته گفتیم که کالاها به سختی نجات پیدا کرده است، اما بلافاصله با هم ملاقات کردیم و با تلاش مشترک قسمت انفجاری خط مرزی را مرمت کردیم. بلافاصله پس از آن در ابتدای خرداد 92 نشستی سه جانبه با حضور هیئت های ارمنستان، ایران و آذربایجان تشکیل شد. گفت و گو در گذرگاه مرزی انجام شد. هیئت آذربایجان به رهبری ژنرال کیازیموف با قطار و پیاده آمدند. ما آنها را در مرز ملاقات کردیم و آنها را اسکورت کردیم.
به صورت مکتوب ثبت شد که موانع حمل بار برطرف شد و مقرر شد از روز بعد حمل بار آغاز شود. در پایان جلسه با همراهی چند تن از سربازان گروهان، هیئت آذربایجان را بدرقه کردیم و به همراه هیئت ایرانی با ماشین به سمت مقری حرکت کردیم. به سختی دویست متر با اسکورت فاصله داشتیم که موضع آذربایجان شروع به تجاوز شدید به ما کرد. از آن موقعیت حدود 100 متری جاده ما نمایان بود. خوشبختانه به کسی آسیبی نرسید. در زمان گلوله باران هنوز هیئت آذربایجان به مرز نرسیده بود. با این حال به پسران اسکورت دستور داده شد تا از طریق ارتباط رادیویی به اسکورت ادامه دهند. رئیس هیئت ایرانی بلافاصله پاسخ داد. راست گفتی پس در مینجوان محموله ای نمانده است.
یک هفته بعد، مارکلوف، معاون فرمانده لشکر 75 تفنگ موتوری روسیه مستقر در نخجوان، از طریق راه آهن به آن ملحق شد. همان لشکر که تا 17 مرداد 1370 از جان روستای آذربایجانی نیوادی مغری به عنوان بخشی از آذربایجان محافظت می کرد. وی خواستار کمک برای انتقال یک واگن قوطی های باقیمانده در مینجوان لشگر با کمبود مواد غذایی از طریق مغری شد. فردای آن روز مهمان من بود و چند تن از زیردستانش با یدک کش به مینجوا ادامه دادند. آنها خیلی دیرتر از موعد مقرر برگشتند. شکنجه شدند. آنها به سختی توانستند کار را انجام دهند. آنها گفتند که به جز واگن خودشان، همه واگن های باقی مانده با درهای باز و خالی ایستاده بودند. این آخرین قطاری بود که از مغری می گذشت.
در نتیجه کار نکردن راه آهن، ارمنستان در محاصره عمیقی قرار گرفت. بحران انرژی آغاز شد. زمستان پیش رو سخت بود. قبل از آن زمستان بود که وانو سیرادقیان وزیر کشور جلسه ای با فرماندهان نیروی انتظامی تشکیل داد و تنها یک جمله را با عمق خاصی بیان کرد. اولین ملاک برای ارزیابی کار شما این خواهد بود که در مناطق تحت مسئولیت شما کسی از سرما و گرسنگی نمرده باشد.
در دوران تصدی لوون تر-پتروسیان، سفرای کشورهای پیشرو که مکرراً از سیونیک بازدید می کردند، قبل از هر چیز به این موضوع علاقه داشتند که آیا راه آهن حفظ می شود یا خیر. با دریافت پاسخ قانع کننده مبنی بر امکان تردد از کاپان به مقری از طریق راه آهن و از طریق مناطق آزاد شده، راضی به آنجا رفتند.
در زمان تصدی رابرت کوچاریان، از سال 2003، کل راه آهن از کاپان تا مغری برچیده شد.
به عنوان جایگزین جاده صعب العبور و صعب العبور نیوادی، به جای ادامه مسیر در جاده نیمه ساخته، وسایل نقلیه مجاز به تردد بر روی سکوی قطعه تخریب شده راه آهن شوانیدزور – نیوودی شدند.
در دوران تصدی سرژ سرکیسیان، اولاً، خط لوله آب برگشتی کمباین آگاراک که عمدتاً کارکرده نیست، که برای اهداف نمایشی ساخته شده بود، تا حدی از سکوی راه آهن عبور کرد.
در سال 1394 تا 1395، انشعاب سمت چپ طرح آبیاری ثقلی اراضی کشاورزی دره اراکس با آبگیری از رودخانه مغری که از سال 1375 برنامه ریزی شده بود احداث شد، اما به دلیل وجود جایگزین، قسمت اصلی خط لوله که از روستای لهواز تا راه آهن نیواد امتداد یافته بود، عبور کرد.
در ماه‌های اخیر پروژه روشنایی بی‌معنی قطعه 7 تا 8 کیلومتری جاده بین‌المللی به موازات سکوی راه‌آهن از گمرک مقری در کنار ساحل اراکس اجرا شده است. احتمالا به منظور افزایش بار بدهی خارجی. ترانس های ولتاژ این پروژه نیز بر روی خود سکوی راه آهن نصب شده است.
اکنون انشعاب سمت راست پروژه آبیاری ثقلی فوق الذکر به سمت آگارک در حال ساخت است. خط لوله به طول حدود 10 کیلومتر و قطر حدود 400 میلی متر به طور کامل از محور راه آهن عبور می کند.
در آینده نزدیک، یک روز، مناقشه قره باغ قطعا حل خواهد شد. به دنبال آن راه آهن ارمنستان که انحصار خود را برای اتصال راه آهن روسیه، آذربایجان و گرجستان به ایران و ترکیه از دست داده است، بازسازی خواهد شد. شکی نیست که سازه هایی که برشمردم مانع از احیای راه آهن می شود. هیچ کس راه آهن را روی یک خط لوله فشار قوی راه اندازی نمی کند.
اجازه دهید مسئولان توضیح دهند که چرا ساخت و سازها در راه آهن انجام می شود و مانع از بازسازی بیشتر راه آهن می شود، در حالی که جایگزین وجود دارد.
و سفرای کشورهای پیشرو همچنان به راه آهن علاقه مند هستند…
P.S. زمانی که هیچ فرصتی در ارمنستان برای وارد کردن ضربه مهلک دیگری به راه آهن که همان شریان منطقه ای است از دست نمی رود، رسماً اعلام شد که یکی از گزینه های جایگزین آن یعنی راه آهن باکو – آخالکل – قارص را از 30 اکتبر راه اندازی می کند و پاکستان نیز اعلام کرده است که می خواهد به پروژه کریدور حمل و نقل “شمال-جنوب” اتصال راه آهن آذربایجان، ایران و روسیه بپیوندد. انتهای این راهرو هم نزدیک است. قطعه آستارا – رشت که آذربایجان را به ایران وصل می کند به طور فعال در حال ساخت است.
